Header-img
Эгези Шаңгыр-оол Куулар. Шүлүктер Урана Куулар. Шүлүктер Чуруктар Чечен чугаалар
Тыва улустуң аас-чогаалдары
Тыва шүлүк чогаалдары Аалчыларга
Portrait_p
Бо арынны тыва үлегер домактарны, тоолдарны, тывызыктарны, кожамык ырыларны азы оон-даа өске солун чүүлдерни чыып, сонуургадып көөр деп бодап кылдым. Амдызында бодумнуң шаам-биле тып алганым кезек үлегер домактарым,тоолдарым, тывызыктарым база кожамыктарым-биле эгелеп олур мен. Бир эвес номчукчулар немей кадып, меңээ дузалажыыр аргалыг апарза, амыраар мен. Тыва чоннуң аас чогаалы бай болгаш сайзыраңгай болгай. Ынчалза-даа Тывада эвес, өске хоорайларда, чурттарда өөренип, ажылдап чоруур тыва улустуң чамдыкта төрээн дылынга үр үе иштинде орта чугаалажыыр, таптыг харылзажыр аргазы чок апаары шын. Бодум база ындыг таварылгага душкан болгаш ону кончуг билир мен. Ынчангаш тыва ырыларны дыңнап, шүлүктерни номчуп база чонувустуң аас чогаалын утпайн, аргалыг болза тыва номнарны кезек-кезек ажыдып, номчуп ап чоруур болза эки деп бодаар мен.
Footer-img

Кыс Диирең биле шыдыраачы

Шаанда бир кончуг шыдыраачы эр ийи Ишкиннер аразында арт кырынга шыдыраа хөлдээш, баштайында боду-биле боду ойнап эгелээн. Ол хүн ынчаар-ла хүнзээн. Чүве-даа билдиртпес. Даартазында база-ла ол черинге шыдыраазын хөлдээш олурупкан. Дүъш соонда хөлде шыдыраа боду көжүп турар болу берген. Кежээ дүжүп, кызыл хүннеп чорда, чиңге шевергин салааларлыг кыс кижиниң холдары көстүп келген.

Ооң даартазында шыдыраазын хөлдээш, олурупкаш, баштай боду көжүп эгелээн. База-ла дүүнгү чиңге салааларлыг хол бодаларны, оолдарны көжүрүп салып турар апарган. Шала кежээликтей кызыл хүннеп турда, кызыл торгу тоннуг, кончуг чараш кыс шыдырааны шимчедип, көжүрүп олурар бооп-тур.

Ол кижи ол Диирең-биле чугаалажып, каттыжа берип-тир эвеспе. Демги шыдыраачы Диирең кыс-биле ынчаар танышкаштың, ол черге үргүлчү кээп, шыдыраазын ап алгаш, чоруптар болу берген. Ол баргаш Диирең кызы-биле шыдыраа ойнап, каттыжа берген.

Ооң соонда демги шыдыраачы кижиниң мал-маганы өскеш, кедергей-ле баяан турган дээр.

(«Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары», А.Д.Арапчор, 1995)

Раиса Аракчаа “Шыдыраа” (“Тувинская каменная пластика”,каталог выставки скульптуры малых форм из коллекции Всероссийского музея декоративно-прикладного и народного искусства. М.: Институт востоковедения РАН, 2004. – 48 с.)

9